Giới thiệu hoạt động chuyên môn, nghiệp vụCông tác trưng bàyTin tức Trưng bày Trưng bày siêng đềNghiên cứu vớt Khảo cổ họcẤn phẩmDự án BTLSQG Thông tin hữu ích Hỗ trợ Từ những năm 70 của thế kỷ 20, họ đã nghe biết những thiết bị gốm sứ việt nam qua các phát hiện tàu cổ bị chìm làm việc vùng biển Đông phái mạnh Á. đông đảo đồ gốm sứ việt nam cũng thường xuyên được tra cứu thấy cùng đồ gốm sứ trung quốc và Thái Lan. Mặc dù nhiên, bọn chúng t­­­a lại không thấy tất cả một nhỏ tàu làm sao chỉ chăm chở đồ vật gốm sứ nước ta riêng biệt. Trong những khi đó, nhiều bảo tàng trong khu vực Đông phái mạnh Á cùng Đông Á chào làng những sưu tập đồ vật gốm sứ vn xuất khẩu có chất lượng cao. Điều đó chứng tỏ rằng đã có khá nhiều đồ gốm vn được xuất khẩu ra khu vực này từ hầu như thế kỷ trước.

Bạn đang xem: Thư viện ảnh đồ cổ việt nam

Bạn đang xem: Thư viện ảnh đồ cổ việt nam


*

*

Bình gốm hoa lam, tìm được trong tàu cổ quay Lao Chàm, TK 15

Bức tranh xuất khẩu gốm vn đã được phác họa nhờ rất nhiều phát hiện bắt đầu trong vùng hải đảo Đông nam Á và Đông Á. Như­ng đáng chăm chú hơn là đồ dùng gốm phát hiện từ tàu cổ Rang Kwian ở tỉnh Chonburi, phía Đông phái mạnh vịnh Thái Lan, năm 1976. Trong số ấy người ta đã phát hiện những đồ gốm hoa lam nước ta thuộc loại hình bát, đĩa, chén, âu vẽ xanh cobalt đề bài cánh hoa lá cúc với văn mây hình khánh tư­ơng tự trên thiết bị gốm phát hiện tại ở Dazaifu (Nhật Bản). Với đồ gốm nước ta còn có rất nhiều đồ gốm men ngọc lò Long Tuyền, trung quốc và trang bị gốm Thái Lan, thế kỷ 13.

Tàu cổ Turiang (Malaysia) cũng search thấy mọi đồ gốm hoa lam có loại hình và tô điểm t­ương tự đồ vật gốm việt nam trong tàu Rang Kwian, nhất là loại chén bát hoa lam vẽ nhành hoa lá cúc, niên đại 1305-1370.

Phát hiện tàu cổ Pandanan ở vùng biển tây-nam Philippines mon 6 năm 1993 và việc khai quật con tàu này trong vòng tháng 2 cho tháng 5 năm 1995, đã đem lại nhiều hiệu quả lý thú về đồ dùng gốm Việt Nam, trung quốc và Thái Lan, thế kỷ 15. Trong những số đó theo những thống kê số l­ượng thiết bị gốm việt nam có 4.722 chiếc, chỉ chiếm 75,6%. Gốm nước ta được cung ứng ở gò Sành với Trường Cửu (Bình Định) chiếm phần từ 74%, sót lại là cung ứng ở phía Bắc việt nam (Eusebio Z. Dizon, 1996). Dựa vào phân tích khối l­ượng tiền đồng china tìm thấy thuộc với những đồ sứ có nguồn gốc sản xuất ở lò trấn Cảnh Đức với Long Tuyền, TS. Eusebio Z. Dizon đã mang lại niên đại của sản phẩm & hàng hóa trong tàu này là cuối thế kỷ 14, đến giữa thế kỷ 15. Xem những hình ảnh đồ gốm hoa lam việt nam trong tàu vì Allison I Diem giới thiệu, shop chúng tôi nhận thấy niên đại thân thế kỷ 15 là gồm cơ sở thuyết phục.

Bức tranh về xuất khẩu vật gốm vn càng bùng cháy rực rỡ hơn với việc phát hiện nay và khai quật tàu cổ tảo Lao Chàm. Đây cũng là sự việc kiện khảo cổ học dưới nư­ớc quan trọng đặc biệt ở Việt Nam. Công dụng khai quật tàu cổ cù Lao Chàm đã đ­ược phản ảnh trong báo cáo khoa học tập năm 2000 của Phạm Quốc Quân, Tống Trung Tín (1999) và thông tin của Bound, Mensun (2001)

Số l­ượng hiện vật thu được qua khai quật tàu cổ con quay Lao Chàm là hơn 240.000, không kể hàng ngàn mảnh vỡ, hàng trăm hiện vật đã trở nên trục vớt trái phép trước khi khai quật khảo cổ là 1 trong con số khổng lồ. Trong những hàng hóa này có cả một số trong những gốm Champa, china và Thái Lan, được không ít nhà phân tích nhận định là đồ dùng của thủy thủ đoàn. Phần còn lại là hàng hóa gốm Việt nam có bắt đầu sản xuất ngơi nghỉ vùng hải dương và Thăng Long, phía Bắc Việt Nam.

Niên đại bé tàu cũng đ­ược những nhà công nghệ thảo luận. Ở Việt Nam, các ý kiến mọi cho là khoảng chừng giữa cho tới cuối thế kỷ 15, dư­ới thời Lê Sơ. Ý kiến về niên đại này khác hoàn toàn với Butterfiels, cho vào thời điểm cuối thế kỷ 15, đầu thế kỷ 16 (Butterfilds SanFrancisco, 2000).

Chúng tôi mang đến rằng, hiện đồ vật gốm sứ trong tàu cổ quay Lao Chàm vẫn phản ánh rõ nét sự phạt triển mạnh bạo của các loại thiết bị gốm xuất khẩu với loại men, mẫu mã và hoa văn siêu phong phú, sệt sắc, đóng góp lành mạnh và tích cực vào truyền thống riêng biệt của gốm Việt Nam.

Sau đây, chúng tôi giới thiệu về mô hình hiện vật thiết bị gốm hoa lam, các loại hàng hoá đa số trong tàu. Họ thấy chỉ triệu tập theo loại gốm gia dụng, từ thiết bị đựng đến đồ dùng ăn uống, và một vài các loại dùng mang lại tín ng­ưỡng tôn giáo như­ lọ kendy, lư hư­ơng. Nhiều mô hình đồ gia dụng tạo theo phong cách dáng truyền thống như­ âu, ang hình cầu, bát, đĩa, chén, hộp, lọ những loại nhưng cũng xuất hiện những mô hình mới lạ mắt như: nóng hình rồng, phượng, động vật tốt quả đào.


*

*

*

Ang ,ấm gốm hoa lam hình tỳ bà , hình rồng và hình chim phượng,

tìm được trong tàu cổ quay Lao Chàm, TK 15

Ngoài ra, còn có không ít loại bình và ấm hình tỳ bà, tư­ớc, bình bỏng dáng mai bình, hộp hình cua cá, nghiên mực hình con trâu. Lại có cả các loại tượng đồ dùng chơi trẻ nhỏ như tượng con gà, cóc, lợn, tín đồ cưỡi ngựa... .Trong số này cũng có thể có những loại hình mang đậm hình ảnh h­ưởng về sản xuất hình của gốm sứ Nguyên - Minh (Trung Quốc). Chẳng hạn, nhiều loại bình tỳ bà (yuhuchun) hay có cách gọi khác bình ngọc hồ nước xuân, hoa lam, dù form size to nhỏ khác nhau nhưng đều phải có kiểu dáng giống như nhau: miệng loe, cổ eo cao, bụng phình, chân đế thấp. Mặt cắt dọc của mô hình này y như cây bầy tỳ bà, chắc rằng vì nỗ lực mà thành thương hiệu gọi! tô điểm vẽ lam thường phân chia bốn tầng hoa văn, theo trình trường đoản cú từ bên trên xuống dưới: lông công (hay tàu chuối), cánh sen kép, tầng lớn số 1 vẽ 1 trong các những hình như chim chích choè, cá măng, loài thú hoặc bướm cùng mây, tầng dưới thuộc vẽ cánh sen trong gồm xoắn ốc .Những trang trí này lại không hề thấy trên bình tỳ bà Trung Quốc.

Về tô điểm trên trang bị gốm hoa lam trong tàu cổ quay Lao Chàm cũng tạo ấn t­ượng nhất. Dòng gốm hoa lam này mang đặc trưng tiêu biểu của nước ta ở thế kỷ 15, đặc biệt mới kỳ lạ với 2 phong cách thể hiện:

- Vẽ đưa ra tiết, nét mảnh.

- Vẽ nhoáng với nét đậm.

Tùy theo tầm vóc và form size từng chủng các loại mà ta thấy tài khéo trang trí của ng­ười thợ gốm. Trang trí trên trang bị gốm cù Lao Chàm được diễn đạt rất đa dạng mẫu mã các nhà đề phối hợp kỹ thuật tô điểm nổi cùng với vẽ lam xuất xắc vẽ các màu bên trên men. Mỗi một số loại hoa văn lại có tương đối nhiều bố cục, rất nhiều cách thể hiện khiến cho sự phong phú chưa từng có. Đồ gốm hoa lam với nghệ thuật thể hiện bởi bút lông đã cho biết thêm tài khéo khôn cùng của bạn thợ gốm đương thời. Đó là một trong bút pháp chuyên nghiệp tuyệt vời: lúc thì tỉa vẽ thật đưa ra tiết, lúc thì phóng cây bút nhanh cùng thoáng. Lối thể hiện không gian ba chiều, cách thức viễn cận trong hội hoạ rất nhiều như được sử dụng rất nhuần nhuỵ. Chỉ đôi tía nét cây viết chấm phá vẫn vẽ nên cảnh tổ quốc gấm vóc. Rõ ràng, chỉ bằng sự quan tiếp giáp thần tình trái đất tự nhiên mới rất có thể vẽ cần cảnh con kê chọi nhau, khỉ chị em bồng con, tấp nập đến thế. Lạ kỳ thay, công ty đề nhân loại chim muông, tôm cá, côn trùng, ong bướm, chuồn chuồn của miền nhiệt đới lại được phô bày nhộn nhịp và phong phú đến vì thế trên gốm hoa lam quay Lao Chàm (Nguyễn Đình Chiến, 2001).

Nghiên cứu những đề tài tô điểm trên gốm hoa lam xoay Lao Chàm còn cho chúng ta cảm nhận các nét mớ lạ và độc đáo của thẩm mỹ dân gian giàu chất liệu tươi mát cùng sáng tạo, ở kề bên tính hóa học cung đình, tởm viện của nền thẩm mỹ Đại Việt sống thế kỷ 15.

Ấm cùng đĩa gốm hoa lam vẽ những màu , kiếm được trong tàu cổ cù Lao Chàm, TK 15

-Hình tượng động vật có từ loài linh vật: long, lân, quy, phượng, cho đến các loại thú vùng sức nóng đới: sư tử, voi, ngựa, trâu, bò, khỉ, hươu, chim đại bàng, vẹt, chích choè, xin chào mào, sáo, bói cá, vịt, thiên nga, chim sâu, dơi. Trong những này, biểu tượng con chiến mã được trình bày rất tuyệt vời và hoàn hảo nhất trên những loại trong khi kendy, bình tỳ bà, đĩa kích cỡ lớn, với rất nhiều tư thế khác nhau như phi nước đại, cất cánh trong mây, cùng ông quan team mũ cánh chuồn, fan cưỡi con ngữa sau có bạn hầu. Ngựa có cánh miêu tả như trong tư thế đang bay, hợp lý và phải chăng đã hoá thân từ huyền thoại Thánh Gióng tiến công giặc Ân của dân tộc Việt. Rộng nữa, hình tượng chiến mã trên gốm quay Lao chàm còn rất nhiều mang màu sắc tôn giáo như con chiến mã trong văn hoá Ấn Độ, Trung Quốc.

Đĩa gốm hoa lam, tìm kiếm được trong tàu cổ xoay Lao Chàm, TK 15

-Đề tài côn trùng cũng khá được mô tả sinh động như những loài ong, bướm, chuồn chuồn.

-Các loài thuỷ tộc tất cả rắn, cá chép, cá măng, cá trê, tôm, cua, ếch, nhái… rất nhiều được bố cục tổng quan trong toàn cảnh sinh thái.

-Phong cảnh tô thuỷ, công ty cửa, chùa tháp, hoàng cung như ghi lại những hình hình ảnh kiến trúc đương thời. Đặc biệt, bên trên một âu hũ tròn bao gồm vẽ cảnh một thiếu phụ đang tắm, khuất tủ sau một khóm cây gồm một chú nhỏ dại trèo lên ngó trộm, một người lũ ông ngoảnh mặt gửi quần áo cho tất cả những người phụ thanh nữ với vẻ ngượng ngùng. Đây là 1 cảnh ngơi nghỉ dân gian còn thấy mở ra trên nhiều làm từ chất liệu khác trong thẩm mỹ cổ Việt Nam. Đáng chú ý hơn, trước tiên tiên chúng ta thấy mở ra cảnh trai gái làm cho tình vẽ bên trên một dòng đĩa hoa lam. Chỉ vào một diện tích s hẹp của các loại đĩa nhỏ, 2 lần bán kính 12,5cm, mộc nhân đã trình bày rất tài tình, một cặp trai gái, một khuôn mặt quan sát nghiêng với một khóm lá tre .

-Hoa lá, cây xanh là đề tài phổ cập với những lọai hoa sen, hoa cúc, mẫu đơn, tùng, mai, trúc… cho đến cả tàu chuối, nhánh rong, cọng rau xanh muống.

Xem thêm: Con Trai Sinh Năm 2017 Đặt Tên Gì, Cách Đặt Tên Cho Con Trai Sinh Năm 2017 Đinh Dậu

Đĩa gốm hoa lam, tìm kiếm được trong quần thể khảo cổ Hoàng thành Thăng Long, TK 15

-Đồ gốm hoa lam kết hợp với vẽ các màu trên men qua lần nung thứ 2 như­ trên đĩa, bát, kendy, lọ tỳ bà (yuhuchun), bát quả đào, tư­ợng ngư­ời, hộp... Trong những này, đĩa có nhiều kích thước khác nhau, 2 lần bán kính có dòng tới 50cm, nhưng thông dụng trên dưới 25cm. Tô điểm vành đĩa vẽ cành rau, nhánh lá, lòng đĩa vẽ nhiều cảnh động vật như chim công, vạc, nghê, chú cá chép vượt Vũ Môn, cá hoá rồng, hươu trên đồng cỏ, đôi chích choè bên khóm trúc, bầy vịt bơi lội trong hồ sen… Đặc biệt hơn, gốm hoa lam còn kết hợp với trang trí rubi kim. Thí dụ nhiều loại tỳ bà cao 26cm, ngoài những đề tài hồi văn, mây với sóng n­ước còn có 3 lớp tô điểm nổi ô hình lá đề, bên phía trong là chim vẹt cùng cành lá, kỳ lân….Một trường hợp khôn xiết đáng để ý như bức tượng người phụ nữ quý tộc, cao 37,6cm, là tượng thẩm mỹ và nghệ thuật thuộc nhiều loại hiếm với quý. Tượng ở bốn thế đứng, mặt nhìn thẳng, tóc búi cao, trang trí nhiều bông hoa mai tròn nổi, khuôn khía cạnh thanh tú, mày cong, mũi thẳng, tai dài, nhì tay nâng một dòng bình trước bụng, xiêm áo nhiều lớp, bao sống lưng có dải tua dài. Tô điểm trên tượng vẽ lam phối kết hợp vẽ nhiều màu với vàng kim trên men. Đề tài vẽ lam và nhiều màu là chim phượng, hoa cúc, hoa sen, mây cuộn… tuy phần vẽ nhiều màu vẫn bay, chỉ với lại lốt vết tuy vậy dấu tích vẽ rubi kim sót lại nhiều khu vực trên thân tượng.

Vào thế kỷ 15-16 là giai đoạn quốc gia Thái Bình, giang sơn phong kiến Đại Việt thịnh đạt. Các ngành kinh tế nông nghiệp, mến nghiệp và bằng tay thủ công nghiệp được đơn vị nước khuyến khích phát triển. Những tài liệu đã chứng tỏ cho sự vươn xa của đồ vật gốm vn trong tiến độ này (Bùi Minh Trí – Kerry Nguyen Long, 2001). Ở bảo tàng Topkapi Saray (Thổ Nhĩ Kỳ) hiện còn trưng bày cái lọ gốm hoa lam nhưng minh văn viết bởi men lam trên vai lọ cho biết năm cấp dưỡng là năm Đại Hòa sản phẩm 8 (1450) của nghệ nhân họ Bùi, tín đồ ở châu phái nam Sách (Phan Huy Lê – Nguyễn Đình Chiến và Nguyễn quang đãng Ngọc (1995) .

Bình gốm hoa lam tại bảo tàng Topkapi Saray, Istanbul (Thổ Nhĩ Kỳ).

Niên đại 1450; Tượng nhân Họ Bùi vẽ ( hay Bùi Thị Hý).

Cũng ở tiến trình thế kỷ 15, những đồ gốm hoa lam của việt nam đã được xuất khẩu thanh lịch Đông nam Á. Các nhà nghiên cứu và phân tích nước kế bên đã phải quá bất ngờ trước sự mở ra của vật dụng gốm hoa lam giao hàng việc trang trí các công trình xây cất ở Majapahit thuộc đảo Sumatra. Gạch men trang trí hoa lam cũng gia nhập vào các công trình thánh địa ở Troulan, Damark, tháp Rudus sống Indonêxia. Phát hiện tàu cổ xoay Lao Chàm cũng là minh chứng gốm việt nam xuất khẩu với số lượng lớn, quality hàng gốm vô cùng cao. Nhiều chuyến hàng sẽ tới đích và có mặt trong nhiều giang sơn khu vực Đông phái mạnh Á. Song, hình như nhiều chuyến hàng đang không tới đích, còn ở lại bên trên hải trình. Và, không những có tàu tảo lao Chàm, nhiều bé tàu khác sẽ được khai thác như tàu Rang Kwian, Sichang III ở vương quốc của những nụ cười và tàu Pandanan sống Philippin (Nguyễn Đình Chiến, Phạm Quốc Quân ,2008) đã chứng minh điều đó.

Đồ gốm nắm kỷ 15 - 16, được chế tạo ở Thăng Long, ở chén bát Tràng chắc hẳn rằng có nhiều đóng góp vào sự bùng nổ của xuất khẩu gốm.

Có nhiều đồ gốm thu được trong số cuộc khai thác ở khu vực lò gốm Chu Đậu, đúng theo Lễ, Cậy (Hải Dương) với khu khảo cổ Hoàng thành Thăng Long, lâu nay, làm cho việc phân định còn không ít khó khăn. Nhiều đồ gốm đạt trình độ chuyên môn kỹ thuật cao, xương gốm mỏng thấu quang, đạt tiêu chuẩn chỉnh đồ sứ. Lớp men bao phủ bóng, mịn, những làm cho sản phẩm gốm thêm hoàn hảo. Điều đó đề đạt sự chọn lựa và luyện lọc kỹ của xương gốm, tỉ lệ cao lanh tăng, xương gốm trắng với mịn, độ nung cao. Các nhà khảo cổ học nhận định rằng gốm men sản xuất giao hàng xuất khẩu vào tàu cổ quay lao Chàm đã có sự góp phương diện của gốm nghỉ ngơi Thăng Long. Ví dụ như loại bát gốm men trắng mỏng, gồm in nổi hình dragon mây, hoa lá. Bởi vì loại chén bát này không chỉ là thấy vào tàu cổ xoay lao Chàm hơn nữa thấy xuất hiện ở Thăng Long, Lam gớm khá nhiều.

Trong quần thể khảo cổ học tập Thăng Long năm 2003, những nhà khảo cổ học tập cũng tra cứu thấy không chỉ có loại bát, chén, đĩa men trắng mỏng mà còn các loại bình, hũ, bình vôi gốm men trắng. Những sản phẩm gốm này đã phản ánh mặt hàng gốm có chất lượng cao bởi kỹ thuật tạo vẻ và trang trí vô cùng điêu luyện.

Ngoài gốm men trắng, gốm hoa lam, những trang trí color cobalt dưới men được vẽ bằng bút lông đường nét nhỏ. Đặc biệt, các đĩa bát chén vẽ lam đề tài rồng phượng, với hình rồng 5 móng, cũng gặp gỡ không ít. Trước đó Bảo tàng Louis Finot có thu thập được một vài đồ gốm hoa lam vẽ dragon phượng như bát vẽ rồng, 2 lần bán kính 12,3 cm, cao 7,8cm; bát vẽ phượng 2 lần bán kính 14,2 cm, cao 6,6 cm (Phan Huy Lê – Nguyễn Đình Chiến & Nguyễn quang quẻ Ngọc ,1995) ni phát hiện nhiều đồ gốm men cao cấp như bát đĩa hoa lam vẽ dragon 5 móng, phượng thời Lê Sơ, vắt kỷ 15, nên những nhà khảo cổ đã cho rằng đó là "đồ ngự dụng giành cho vua và hoàng hậu".

Chân đèn và lư hương vì Đỗ Xuân Vi sản xuất tác ngày 20 tháng 8 năm Hưng Trị 3 (1590). (Bảo vật quốc gia)

Đồ gốm hoa lam được cung cấp ở vùng Chu Đậu, phù hợp Lễ, Cậy (Hải Dương) bát Tràng cùng Thăng Long (Hà Nội) còn thê hiện tính phong phú, phong phú và đa dạng đặc biệt ở mô hình đồ cúng là chân đèn cùng lư hương, giao hàng nhu cầu chi tiêu và sử dụng trong nước. Trên các mô hình này không những thể hiện sự tài khéo của fan thợ gốm vào việc kết hợp trang trí nổi nhằm mộc cùng với vẽ lam. Hơn nữa, cũng bên trên các mô hình này còn diễn tả nhiều minh văn tiếng hán – Nôm cho biết thêm nhiều tin tức về niên đại, họ và tên, quê quán của các nghệ nhân, về gần như thiện phái mạnh tín phụ nữ cùng quê quán của họ đã góp phần cho việc mua hàng gốm để cung tiến vào các ngôi chùa, đền, miếu. Bởi vì vậy, shop chúng tôi đã tập hợp mọi đồ gốm hoa lam này đóng góp thêm phần xây dựng cỗ cẩm nang hỗ trợ cho việc giám định phần lớn đồ gốm vn khác không rõ niên đại (Nguyễn Đình Chiến ,1999). Nghiên cứu và phân tích gốm hoa lam việt nam thế kỷ 15-16 không chỉ hỗ trợ tài liệu cho nghành nghề dịch vụ nghiên cứu sản phẩm & hàng hóa thời đó mà còn góp thêm phần soi sáng những vấn đề lịch sử hào hùng xã hội khác…

Đồ gốm hoa lam nước ta thế kỷ 15-16 là 1 mảng màu sáng chóe và rực rỡ nhất trong bức ảnh toàn cảnh của gốm hoa lam Việt Nam.

TS. Nguyễn Đình Chiến

Tài liệu dẫn

1.Bound, Mensun (2001), Prelimainary typology of Material from the Cu Lao Cham wreck (1997 – 1999), St. Peter’s College, Oxford.

2.Butterfilds Auctioneers Corp (2000), Treasures from the Hoi An Hoard, Vol 1 và 2, Sanfrancisco.

3.Nguyễn Đình Chiến (1999), Cẩm nang đồ vật gốm việt nam có minh văn, ráng kỷ XV – XIX, Bảo tàng lịch sử vẻ vang Việt phái mạnh xuất bản, Hà Nội

4.Nguyễn Đình Chiến (2000), “Sưu tập hiện thiết bị độc bạn dạng tàu cổ tảo Lao Chàm”, TBKH Bảo tàng lịch sử dân tộc Việt Nam, HN, tr. 28 – 41.

5.Nguyễn Đình Chiến (2008), “Vietnamese Blue-and-white Ceramics from the Cu Lao Cham shipwreck” Viet phái mạnh from myth khổng lồ modernity. Asian Civilisation Museum, phường 29-31.

6.Nguyễn Đình Chiến, Phạm Quốc Quân (2008), Gốm sứ trong những năm con tàu cổ sống vùng biển cả Việt Nam, Bảo tàng lịch sử Việt phái nam xb, Hà Nội

7.Diem, I Allison (2001), “Vietnamese ceramics from the Pandanan shipwreck excavation in the Philipines”, Taoci, No. 2, December 2001, pg. 87 – 93.

8.Dizon, Z (1996), “Anatomy of a Shipwreck: Archaeology of the 15th century Pandanan Shipwreck”, The pearl roard tales of treasure ships in the Philippines, Manila.

9.Phan Huy Lê – Nguyễn Đình Chiến và Nguyễn quang Ngọc (1995). Gốm Bát Tràng thế kỷ XIV- XIX. Nxb Thế Giới, Hà Nội.

10.Phạm Quốc Quân, Tống Trung Tín (1999), Báo cáo hiệu quả thăm dò và khai thác khảo cổ học tàu đắm cổ cù Lao Chàm (Quảng Nam) năm 1997 – 1999, tư liệu giữ tại Ban khai thác tàu đắm cổ con quay Lao Chàm.

11.Bùi Minh Trí – Kerry Nguyen Long (2001), Gốm hoa lam Việt Nam, Nxb KHXH, Hà Nội.


Là loại hình di vật lạ mắt xuất hiện từ văn hóa Phùng Nguyên cùng tồn tại qua những giai đoạn văn hóa tiếp theo sau (Đồng Đậu, đống Mun, Đông Sơn). Đến nay vẫn chưa có sự thống tuyệt nhất về tên gọi cũng như tác dụng của mô hình hiện trang bị này. Bọn chúng được gọi bằng nhiều tên khác nhau như hòn kê, ông đầu rau, đồ gia dụng hình cốc, thiết bị hình phễu, thứ hình sừng bò, vật dụng giữ lửa, chân giò, chân chạc, thứ có liên quan đến tôn giáo tín ngưỡng nguyên thủy... Đến nay tên thường gọi chạc gốm được không ít nhà phân tích sử dụng hơn cả. Chạc gốm được tạo bằng tay, làm từ chất liệu gốm thô pha các cát sạn sỏi nhỏ, nhiều phần có văn thừng, một trong những ít tô điểm văn xung khắc vạch. Chạc gốm phân thành hai phần: Phần ly loe ở trên cùng phần chân sinh hoạt dưới. Kích cỡ to nhỏ tuổi khác nhau.